Bugün Müslüman dünyada garip bir durum yaşanıyor.
İslam’a aidiyet hiç olmadığı kadar güçlü bir kimlik olarak ifade ediliyor; fakat aynı oranda imanın dönüştürücü gücü hayatlarda görünmeyebiliyor.

Bir insan “Müslümanım” diyebilir.
Bu bir kimliktir.

Ama Kur’ân’ın sorduğu soru farklıdır:
“İman ettin mi?”

Kur’ân, iman ile aidiyet arasında ince ama önemli bir fark olduğunu hatırlatır. Hucurât suresinde bedeviler için şöyle denir: “İman ettik demeyin; ‘teslim olduk’ deyin. Çünkü iman henüz kalplerinize girmedi.”

Bu ayet, Müslümanlığın sadece bir toplumsal etiket olamayacağını gösterir.

İman bir kimlik değil; bir bilinç halidir.

Kimlik çoğu zaman doğuştan gelir.
İman ise bir tercihtir.

Kimlik toplum tarafından verilir.
İman insanın kalbinde inşa edilir.

Kimlik korunabilir.
Ama iman sürekli beslenmek zorundadır.

İşte modern Müslümanın çelişkisi tam da burada ortaya çıkıyor:
İslam güçlü bir aidiyet sembolüne dönüşürken, iman çoğu zaman bireysel ve ahlâkî dönüşüm üretmekte zorlanıyor.

Bu durum yeni bir mesele değildir.
Klasik İslam düşünürleri de iman ile zahirî aidiyet arasındaki farkı tartışmışlardır.

İmam Gazali, imanı sadece dil ile söylenen bir söz olarak görmez; kalbin tasdiki ve hayatın yönelişi olarak tanımlar. Ona göre iman, insanın varoluşunu Allah’a yönlendiren bir bilinçtir.[1]

Benzer şekilde Fahreddin er-Râzî, imanın sadece bilgi değil aynı zamanda kalpte oluşan bir bağlılık olduğunu vurgular.[2]

Bugün ise çoğu zaman şu durumla karşılaşıyoruz:

İslam bir kimliktir.
İman ise ertelenmiş bir sorumluluk.

Bir toplumda camiler dolu olabilir.
Dini semboller güçlü olabilir.
Dini söylem yaygın olabilir.

Ama eğer adalet zayıfsa,
emanet bilinci kaybolmuşsa,
hak ve hukuk ihmal ediliyorsa,

o zaman Kur’ân’ın sorduğu soru yeniden karşımıza çıkar:

Bu sadece kimlik mi, yoksa iman mı?

Çünkü iman insanın hayatında görünür hale gelir.

İman;
ticarette dürüstlük olur,
güç karşısında adalet olur,
zayıf karşısında merhamet olur.

İman sadece kalpte saklanan bir duygu değildir.
Hayata yansıyan bir ahlâktır.

Modern çağın en büyük tehlikelerinden biri şudur:
Dini kimlik güçlenirken iman zayıflayabilir.

Çünkü kimlik çoğu zaman savunulur;
ama iman yaşanır.

Kimlik tartışma üretir.
İman ise dönüşüm üretir.

Belki de bugün yeniden sormamız gereken soru şudur:

Biz gerçekten iman mı ediyoruz,
yoksa sadece bir kimliği mi taşıyoruz?

Kur’ân’ın istediği şey bir etiket değil,
bir insan tipidir.

Ve o insanın alameti şudur:
Kalbi imanla dolu, hayatı adaletle dolu.

Dipnotlar

[1] İmam Gazali, İhyâu Ulûmi’d-Dîn, iman ve kalp bahisleri.
[2] Fahreddin er-Râzî, Mefâtîhu’l-Gayb, iman kavramı açıklamaları.